CUBRA HOME
INHOUD HERMAN FITTERS

Herman Fitters

Eeuwige zondebokken


Eeuwige zondebokken

over besmettelijke ziektes en stigmatisering

 

Als een besmettelijke ziekte dichterbij komt verandert er iets. We kijken besmette mensen erop aan als zondebokken en ook niet-besmette mensen met dezelfde kenmerken voelen de gevolgen. Stigmatisering heet dat. Het is iets van alle tijden. De lepralijder uit ons collectieve geheugen kan erover meepraten. We kennen het nog steeds als scheldwoord.

 

 

Een lepralijder met klepper, eind 15e eeuw (Uit: manuscript van Barthťlťmy l'Anglais)

 

Naast angst voor besmetting is er ook altijd weerstand geweest tegen beperkende maatregelen. In 2020 waren we vooral bang voor dragers van het coronavirus. Onze regering kwam met een 'intelligente lockdown'.

 

OnhygiŽnisch

Weten we het nog? Omdat de ziekte in China is ontstaan voelden veel mensen in Europa zich aanvankelijk gelegitimeerd om net wat vaker grappen te maken over Chinezen ůf onverhuld datgene te zeggen wat ze onderbewust misschien altijd al dachten: Aziaten 'krioelen' maar wat door elkaar, ze zijn 'onhygiŽnisch' en straks zitten wij met de gebakken peren... Chinezen als gevaarlijke mensen dus.

 

In veel westerse landen doken door de corona-epidemie anti-aziatische stigma's op. De media deden daar verslag van, ook in Nederland. En terecht. Maar we mogen 'de Chinezen' niet aankijken op de verspreiding van een virus dat is overgesprongen van dier op mens. Laat staan de Europese Chinezen. Het is eerder de Chinese overheid die door haar aanvankelijke ontkenning en daarna gebrekkig crisismanagement verantwoordelijkheid draagt voor de epidemie. Excuses waren op haar plaats geweest.

 

 

Afstand houden bij apotheek Wilhelminapark Tilburg aan het begin van de eerste lockdown, 27 maart 2020

(Foto van auteur)

 

Kruikenvirus

Om stigmatisering te voorkomen dienen we te letten op ons woordgebruik. Na de Chinezen waren het de Italianen die al te 'lichtzinnig' waren en 'onbetrouwbaar', om niet te zeggen 'overspel' pleegden. Maar toen het virus in Nederland arriveerde durfden we niet meer zo te denken. Eťn dag was heel Nederland bang van Tilburgers en carnavalsvierders, daarna was het snel gedaan met al die verwijzingen naar herkomst. We spraken wel van Wuhan-virus, maar nŪet meer van Lombarden-virus, laat staan van de Tilburgse ziekte (kruikenvirus). We gingen 'corona' zeggen en Covid-19, immers, een besmettelijke ziekte houdt helemaal geen rekening met de afkomst van mens of dier, alleen maar met diens weerstand.

 

Pandemie?

Sommige besmettelijke ziektes kunnen wereldwijde pandemieŽn worden, zoals de middeleeuwse pest en de pokken. De pokken stak in 1951 in Tilburg opnieuw de kop op. Ook herinneren we ons nog de zogenaamde 'Spaanse' (1918) en 'Mexicaanse' (2009) griep. Lepra (melaatsheid) wordt in het rijtje van pandemieŽn nooit genoemd. Dat is niet zo gek, want het is weinig besmettelijk en er is dus nooit een epidemie van geweest, laat staan een pandemie.

 

Maar -veel analisten hebben er in 2020 op gewezen- stigmatisering is zelf ůůk een soort epidemie, want het springt over tussen de hoofden van mensen. Terecht of niet terecht: het gevolg is afstand houden en extreme maatregelen van isolatie. Lepra is daar een goed voorbeeld van. Er was afschuw vanwege de uiterlijke kenmerken van deze ziekte. Melaatsen moesten in de middeleeuwen met een ratel van zich laten horen en in onze 'Gouden Eeuw' moesten leprozen een witte doek om hun hoofd binden om zich kenbaar te maken.

 

Twee leprozen verbeeld. Links: Saartje Doolhof, door pater Borret, Suriname, 1878 (Tek. collectie KITLV). Rechts: de melaatse van het Wilhelminapark, door beeldhouwer Maas, 1926 (Foto 1946 -uitsnede, collectie RCE)

 

Nengrisiki

In Midden-Brabant kennen we lepra vooral uit de verhalen over pater Donders. Hij werkte in de 19e eeuw op de staatsleprozerie Batavia, een voormalige cacaoplantage. De verhalen zijn echter sterk gekleurd door de afzender -de medepaters- en hebben weinig van doen met de dagelijkse realiteit van de Surinaamse leprozen in die tijd. In de voormalige kolonie werd lepra wel de 'negerziekte' genoemd (Nengrisiki) en ook de 'Jodenziekte' (Dyusiki). Dit terwijl lepra toch echt geen erfelijke ziekte is en melaatsheid in de Europese cultuur van oudsher al een bekend fenomeen was. Steeds weer leggen mensen de oorzaak van een ziekte bij bepaalde groepen in de samenleving. Zij krijgen de schuld vanwege hun 'natuur' of vanwege hun slechte gedrag. Die stigmatisering komt bovenop de kwaal.

 

Opsluiten maar

In  2019 verscheen het boek 'De tenen van de leguaan, verhalen uit de wereld van Surinaamse leprapatiŽnten' van Henk Menke, dermatoloog en medisch historicus. Hij vertelt hoe de ziekte in Suriname terecht kwam en verstrengeld raakte met die andere kwaal, de slavernij, resulterend in opeenvolgende verbanningsoorden met steeds strengere regimes. Als een slaafgemaakte op een plantage lepra kreeg moest hij of zij krachtens de wet worden afgevoerd. Natuurlijk was er ook verzet tegen de opgelegde opsluiting in leprozeriŽn, in de vorm van onderduiken en weglopen (marronage).

 

De huid- en zenuwziekte lepra bleef echter nog lange tijd geassocieerd worden met onzedelijkheid en een straf van god of van geesten. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen de eerste werkzame medicijnen voorhanden kwamen, doofde deze manier van denken langzaam uit. Nog altijd kent Suriname oudere ex-leprapatiŽnten. Hun fysieke aandoeningen verergeren niet meer, maar de opgelopen sociaal-emotionele schade is ongeneeslijk. Het stigma verinnerlijkt.

 

 

Plattegrond van Batavia (1823-1897). Deze leprozerie kende nog geen scheiding tussen personeel en verpleegden.

In de rantsoenering werd wel onderscheid gemaakt tussen leprozen van Afrikaanse en Aziatische afkomst.

(Afb: Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven)

 

Kennis van nu

Met een team van specialisten heeft Henk Menke onderzoek gedaan naar de oorsprong en overdracht van de leprabacterie in Suriname. Ook Jaap van Dissel van het RIVM was hierbij betrokken. Het blijkt dat de Surinaamse lepra waarschijnlijk uit meerdere werelddelen afkomstig is geweest. Een andere conclusie is dat ook gordeldieren en eekhoorns dragers kunnen zijn van lepra. De ziekte is zelfs overdraagbaar via de grond, de aarde, waarop deze dieren vertoeven. Net zoals bij de gekkenkoeienziekte en de vogelgriep is het dus niet de vraag of, maar hoe en wanneer lepra terugkomt richting de mens. De ziekte is eigenlijk nooit weg geweest, ondanks de werkende medicijnen. Maar een pandemie, zoals Covid-19, dat zal lepra nooit worden, die vergelijking gaat mank.

 

LINK:

 

Zie desgewenst ook

https://www.npostart.nl/de-kennis-van-nu-special-expeditie-lepra/12-08-2020/VPWON_1322052